Бадник го означува почетокот на најсвечените подготовки во православниот календар – вовед во Божиќ, празникот на раѓањето на Исус Христос. Иако начинот на живот се менувал, а многу обичаи се приспособувале на современото време, суштината на Бадниковата вечер останала иста: семејно собирање, мир и духовна подготовка.
Се верува дека она што ќе се најде на бадниковата трпеза влијае врз здравјето, слогата и напредокот на домот во годината што доаѓа. Затоа домаќинките подготвуваат исклучиво посни јадења, а според стариот обичај, храната не се трга од масата сè до Божиќ.
За Бадниковата вечер да не се претвори во панично пребарување на интернет во последен момент, ви носиме детален водич низ бадниковата трпеза, обичаите и најчестите дилеми – од поставувањето на масата до последниот залак.
Духовната атмосфера на Бадниковата вечер
Бадниковата вечер не е обична вечера. Тоа е вечер на тишина, смиреност и заедништво. Според народното верување, тој ден не се оди на гости ниту се примаат гости – сите домашни треба да бидат под ист покрив. Се смета дека ваквото собирање симболично обезбедува единство на семејството во текот на целата наредна година.
И начинот на поставување на трпезата има длабоко значење. Масата не се подготвува како за секојдневен оброк, туку како дел од обред што потсетува на Витлеемската пештера и скромните услови во кои е роден Христос.
Слама и симболиката на скромноста
Пред да се постели чаршафот на масата, домаќинот или домаќинката посипуваат слама по подот во просторијата каде што се вечера, а помал дел се става и под чаршафот. Сламата ги претставува јаслите и е симбол на понизност и скромност.
Свеќата и зелената пченица – срцето на бадниковата трпеза
Во средината на масата се наоѓа божиќната свеќа. Таа се пали по внесувањето на Бадник и изговарањето на молитвата. Нејзината светлина го симболизира Христовото учење кое ја растерува темнината и носи духовно просветлување.
Покрај свеќата стои и сад со зелена пченица, најчесто засадена на Свети Никола или Света Варвара. Пченицата, која никнува среде зима, претставува обновување на животот, надеж и воскресение – и на природата и на човечката душа.
Обичаи и верувања што се почитуваат на Бадниковата вечер
Не се користи нож
Едно од најпознатите верувања вели дека на Бадниковата вечер не се користат остри предмети. Лебот се крши со раце, рибата се јаде со виљушка или со прсти, а овошјето не се сече. Се сметало дека ножот симболизира конфликт и дека неговата употреба може да донесе кавги и да го наруши здравјето на домашните.
Масата не се расчистува
Во многу домаќинства трпезата останува поставена во текот на целата ноќ. Верувањето вели дека тогаш душите на предците доаѓаат во домот и „го посетуваат“ семејството. Храната се отстранува дури наутро, на Божиќ.
Не се позајмува ништо
На Бадник и Бадниковата вечер од куќата не се изнесува ништо – ниту сол, ниту брашно, ниту пари. Се смета дека со тоа среќата и благосостојбата би „излегле“ од домот. Ова е и време кога се враќаат долгови и се затвораат стари обврски.
Не се спие рано
Иако денес ретко кој строго го почитува ова правило, стариот обичај налага на Бадниковата вечер да не се оди рано на спиење. Се верувало дека оној што ќе заспие пред полноќ ќе биде тромав и мрзелив во текот на целата година.
Најчести прашања за Бадниковата вечер
Дали се пости на вода или на масло?
Црковните правила дозволуваат масло и вино на Бадник, иако станува збор за строга посна седмица. Рибата и другите јадења може да се подготвуваат на масло. Суштината на постот не е во самата храна, туку во воздржаноста, скромноста и мирот.
Што ако Бадниковата вечер ја поминам сам/а?
Иако празникот е семеен, осаменоста не е причина за тага. Поставете трпеза, запалете свеќа и прочитајте молитва. Бадниковата вечер е, пред сè, духовна средба – и во таа смисла човек никогаш не е сам.
Што се прави со остатоците од храната?
Храната од бадниковата трпеза не се фрла. Во селата им се дава на животните, додека во градовите трошките може да им се расфрлаат на птиците или да се вратат на природата преку саксии со цвеќе. Фрлањето во ѓубре се смета за лош знак.
Дали за време на вечерата се пие вода?
Според стар обичај, за време на вечерата се пие само црвено вино, додека водата се пие по оброкот. Ова верување нема црковна основа и денес се смета исклучиво за народно предание – водата, секако, е дозволена.
Дали се дозволени слатки?
Индустриските слатки немаат место на традиционалната трпеза. Мед, ореви, суво овошје и посни пити со тиква или вишни се сметаат за единствени соодветни десерти. Акцентот е ставен на едноставноста и природните намирници.