Во годишниот извештај на Македонската алијанса за европска интеграција (МАЕИ) за 2025 година се нотираат сериозни притисоци врз македонската заедница во Албанија, особено во врска со ограничувањето на употребата на националните симболи. Според извештајот, претседателката на Комитетот за национални малцинства, Константина Бежани, побарала македонските организации и Општина Пустец да се откажат од употребата на сонцето од Кутлеш, со образложение дека тоа е „грчки симбол“ во согласност со Преспанскиот договор.
Но суштината на проблемот не е само во правната интерпретација на еден меѓународен договор, анализира Далибор Станковиќ за НОВА МАКЕДОНИЈА. Прашањето е многу пошироко: Дали воопшто е можно да му се забрани на едно малцинство да користи симбол што го доживува како дел од својата културна меморија и идентитет?
Европската рамковна конвенција го нагласува правото на културно изразување
Европската рамковна конвенција за заштита на националните малцинства јасно нагласува дека малцинствата имаат право на културно изразување, вклучувајќи ја и употребата на симболи, знамиња и традиционални обележја. Ограничувањето е дозволено само доколку симболиката поттикнува говор на омраза, насилство или дискриминација.
– Секое ограничување на културната симболика, освен кога таа носи порака на омраза, е спротивно на европските стандарди. Сонцето од Кутлеш не може да се споредува со кукастиот крст, бидејќи не претставува идеологија на насилство, туку културна меморија – вели еден од нашите соговорници, аналитичар за човекови права.
Барањето за забрана на македонски симболи во Албанија отвора прашања за кредибилитетот и начинот на работа на институциите што треба да ги штитат сите малцинства. Кога претставник на едно малцинство бара ограничување на друго, тоа создава опасен преседан: наместо заштита, институциите стануваат арена за меѓуетнички притисоци.
– Ова е класичен пример на селективна примена на политички договори. Преспанскиот договор важи за државни институции во Македонија, но не може да се пренесува како обврска врз македонските заедници во Албанија. Тоа е правно и политички неосновано – коментира еден политички аналитичар.
Забраната за сонцето од Кутлеш – јасен знак за селективна дискриминација
За Македонците во Албанија, сонцето од Кутлеш не е политички знак, туку традиционален симбол на културна припадност и историска меморија. Ограничувањето на неговата употреба се доживува како удар врз културниот идентитет и како обид за асимилација.
– Симболите се мост меѓу минатото и сегашноста. Ако се забрани нивната употреба, тоа значи прекин на континуитетот на културната меморија. Тоа е најтешка форма на дискриминација – додава друг наш соговорник, културолог.
Ако се погледне поширокиот контекст, другите малцинства во Албанија – грчко, српско, влашко – слободно ги користат своите симболи. Грчкото малцинство редовно истакнува знамиња и културни обележја, српските заедници користат православни симболи, а Власите имаат свои културни фестивали и знамиња.
– Фактот дека на Македонците им се оспорува право што другите го уживаат е јасен сигнал за селективна дискриминација – заклучува еден од нашите соговорници.
Симболите не се само знаци на хартија или платно – тие се дел од колективната меморија и идентитет. Забраната на нивната употреба, доколку не поттикнува омраза, претставува директно нарушување на основните човекови права. Македонците во Албанија имаат легитимно право да ги користат своите традиционални симболи, а секој обид за нивно ограничување е спротивен на европските стандарди и принципи на демократија.
– Овој случај е повеќе од спор околу едно знаме – тоа е тест за зрелоста на албанската демократија. Ако институциите навистина сакаат да бидат европски, тогаш мора да ја почитуваат основната лекција: симболите на културна припадност не се закана, туку богатство на една држава – заклучуваат аналитичарите.