Во едно училиште во дијаспората дете се обидувало да напише писмо на македонски јазик. Се мачело со буквите, но упорно продолжувало. Наставничката го прашала: Зошто толку инсистираш да пишуваш на јазикот што дома ретко го зборувате? Детето одговорило: Затоа што ако не го пишувам, ќе ми ја затворат вратата кон дедо ми и баба ми. Оваа едноставна сцена ја открива суштината на слободата: таа не е само отсуство на пречки во сегашноста, туку отвореност на патиштата кон минатото и иднината. Да се негира јазикот или идентитетот значи да се затвори вратата што води кон сопствената историја. А вистинската слобода, како што би рекол Исаија Берлин (еден од најзначајните политички филозофи на 20 век, познат по своите идеи за слободата), се мери со бројот на отворени врати – со можноста човек да избере кој пат ќе го следи, пишува Далибор Станковиќ за НОВА МАКЕДОНИЈА.
Слободата, во својата суштинска смисла, не е само отсуство на физичко спречување, туку отсуство на пречки на патиштата по кои човекот може да избере да оди. Таа не е празна формула, туку живо искуство на човекот што се движи низ светот и бара да биде свој господар. Се мери со бројот на врати што му стојат отворени, со спектарот на можности што му се достапни, со тоа дали може да ја избере својата историја, да ја изрази својата култура, да го зборува својот јазик и да ги носи своите симболи без страв од забрана или понижување. Кога се негира постоењето на еден јазик или идентитет, тоа не е само политички чин туку затворање врати – врати кон културната меморија, кон личната припадност, кон можноста да се избере сопствената историја и да се продолжи сопствената традиција. Тоа е чин на лишување од позитивната слобода – од правото човекот да биде субјект, да одлучува за себе, да ја гради својата иднина врз основа на сопствени цели и идеи. Слободата не е само да не бидеш спречен, туку да имаш патишта пред себе, да можеш да кажеш: Ова е мојот јазик, ова е мојот симбол, ова е мојата историја. Таа е состојба на отворени врати, на можност да се избере меѓу различни патишта, на право да се биде некој, а не никој. Кога човекот е лишен од ова право, тој е поробен – не затоа што е врзан со синџири, туку затоа што му се затворени патиштата кон сопствената самосвест. Затоа, секое негирање јазик, идентитет или симбол е суштинско негирање на слободата. Тоа е ограничување на просторот на можните избори, намалување на обемот на човечката автономија. Вистинската слобода е да се биде свој господар, да се има отворени врати кон минатото и иднината, да се носи сопствената културна меморија како живо право, а не како дозвола што може да биде одземена. Ова е суштината на слободата: да се биде субјект, да се има право на сопствен јазик, сопствен идентитет и сопствени симболи и да се живее со свеста дека тие врати никогаш не смеат да бидат затворени.
Македонскиот јазик и симболите што ги носи македонската дијаспора не се административни категории што може да се укинат со декларација или со политички акт. Тие се живи знаци на самоопределба, органски дел од културната меморија и духовниот континуитет на еден народ.
Секој збор изговорен на мајчиниот јазик е како врата што се отвора кон историјата, секој симбол е клуч што ја поврзува сегашноста со минатото и ја осветлува иднината. Да се забрани нивната употреба значи да се намали обемот на слободата, да се постави пречка на патот што луѓето го избираат за себе, да се затвори патот кон сопствената самосвест и кон правото на културна автономија. Симболите, како сонцето од Вергина, не можат да бидат монопол на една држава, бидејќи тие живеат во свеста на луѓето, во нивната колективна меморија и во нивната емоционална врска со корените. Нивната употреба е чин на слобода, чин на самоидентификација и чин на достоинство. Кога тие се користат за да се изрази припадност, тоа е отворање врата кон сопствената историја, врата што води кон чувството на континуитет и кон правото да се биде субјект на сопствената културна приказна. Да се оспори тоа право значи да се негира суштината на слободата – не само како отсуство на пречки туку како позитивна можност човекот да биде свој господар, да ја избере својата историја и да ја изрази својата култура. Македонскиот јазик и македонските симболи се токму тие врати што мора да останат отворени, бидејќи без нив човекот е лишен од избор, а лишувањето од избор е лишување од слобода.
Да се оспори правото на еден народ да ги користи својот јазик и своите симболи значи да се затвори патот кон неговата самосвест, да се намали просторот на можните избори и да се ограничи обемот на слободата. Тоа е чин што не само што ја ограничува сегашноста туку и ја осиромашува иднината, бидејќи ја лишува заедницата од можноста да им ја пренесе својата културна меморија на следните генерации. Европската заедница, ако навистина сака да биде заедница на слободни народи, мора да гарантира дека вратите остануваат отворени – дека секој човек има право да ги избере својот јазик, својата култура, својата историја, без страв дека тие избори ќе бидат оспорени или забранети. Вистинската слобода не е состојба на молк, ниту пак е приспособување кон наметнати идентитети што ја бришат индивидуалната и колективната самосвест.
Таа е состојба на отворени патишта, на можност да се избере меѓу повеќе патеки, на право да се биде субјект на сопствената историја. Македонците имаат право на тие патишта – право на свој јазик, право на своја културна меморија, право на симболи што ги носат нивната припадност и нивната историја. Да се негира тоа право значи да се негира самата суштина на слободата, да се затвори вратата кон идентитетот и да се лиши човекот од можноста да биде господар на сопствениот живот. Слободата е токму во тоа: да се има отворени врати, да се има избор, да се има право да се каже „ова сум јас“ и да се живее со достоинство во сопствената културна и историска вистина.
На крајот ќе завршиме со Исаја Берлин, кој вели дека „позитивното значење на зборот слобода произлегува од желбата на поединецот да биде свој господар. Сакам мојот живот и моите одлуки да зависат од мене, не од какви било надворешни сили. Сакам да бидам орудие на својата, не на нечија туѓа волја. Сакам да бидам субјект, а не објект: да ме задвижуваат мои причини, мои свесни цели, не причини што влијаат врз мене, така да се рече, од надвор. Сакам да сум некој, а не никој; некој што прави нешта – кој одлучува наместо за него друг да одлучува, да се насочувам самиот себеси, а не врз мене да дејствува надворешната природа или други луѓе како да сум предмет, или животно, или роб неспособен да има човечка улога, односно сакам да смислувам сопствени цели и планови и самиот да ги остварувам“.