Во Република Македонија, премногу долго трае опасната навика секое институционално прашање да се претвора во етничка тема, а секој обид за одбрана на стандардите да се прогласува за напад врз нечии права. Така, чекор по чекор, државата се оттурнува од правната логика и се турка во терен на политички импровизации, каде што сѐ почесто не се брани принципот, туку се тргува со него.
Последното барање правосудниот испит да се полага на албански јазик е токму таков пример. Не затоа што некој оспорува нечие право на јазик, туку затоа што повторно се прави опасен обид јазичните права да се претворат во алиби за релативизирање на професионалните и државните стандарди.
Ова прашање не смее да се сведува на дневнополитички флоскули и површни квалификации. Не станува збор за симболика. Не станува збор за етничка чувствителност. И најмалку станува збор за тоа дали некој има право да го користи својот мајчин јазик. Станува збор за нешто многу посериозно: дали државата е подготвена да ги разградува сопствените институционални критериуми во име на политички наративи и партиски калкулации.
Правосудниот испит не е прашање на симболика, туку на способност
Правосудниот испит не е обична административна постапка, ниту формалност што треба да задоволи некаква политичка рамнотежа. Тој е стручен, квалификациски и системски филтер преку кој државата утврдува дали едно лице е подготвено да стане судија, обвинител или носител на правна функција во системот која бара полоѓен правосуден испит.
Во правото, јазикот не е само средство за комуникација. Тој е алатка на нормата, инструмент на толкувањето и основа на правната сигурност. Во правната материја, еден термин, една формулација, па дури и една запирка, можат да создадат сосема различна правна последица. Затоа, правниот јазик не смее да се третира како техничка погодност или како прашање што може да се решава со политичка добра волја.
Судија или обвинител не смее да биде личност која формално ги исполнува условите, а суштински не го владее на највисоко професионално ниво јазикот на кој се создава, толкува и применува правниот поредок. Тоа не е прашање на дискриминација. Тоа е прашање на компетентност.
Граѓанинот не прашува на кој јазик некој полагал испит. Граѓанинот сака да знае дали тој судија или обвинител го разбира законот, знае да го примени, умее да донесе јасна, прецизна и законита одлука и може да гарантира правна сигурност.
Ако државата почне да попушта токму на влезот во правосудниот систем, тогаш не го проширува правото, туку го девалвира критериумот.
Штo навистина уредува Законот за употреба на јазиците?
Во јавната дебата, често намерно или од незнаење се мешаат правни категории што не смеат да се мешаат. Законот за употреба на јазиците ја уредува употребата на јазиците во комуникацијата со институциите, во определени постапки, во административното функционирање, во локалната самоуправа и во други области каде што законодавецот предвидел поширока употреба на јазиците.
Но, тој закон не е и не смее да биде правна основа за доразлабавување на професионалните стандарди во правосудството.
Правото на употреба на јазик и способноста да се врши висока правосудна функција не се исти категории. Првото е право. Второто е стручен капацитет. И токму тука лежи суштината на проблемот: кога политиката свесно ги меша овие две работи, таа не ја шири правдата, туку ја замаглува границата меѓу право и квалификација.
Во сериозна правна држава, правосудството не смее да стане терен на симболични отстапки. Таму критериумите мора да бидат јасни, строги и непроменливи.
Охридскиот договор не е бланко-чек за бесконечни политички интерпретации
Во Македонија веќе подолго време се случува една опасна појава: сѐ што некој ќе посака да претстави како „право“, автоматски се пакува во духот или рамката на Охридскиот договор, без притоа да се направи јасна разлика меѓу неговата вистинска цел и неговата политичка злоупотреба.
Охридскиот рамковен договор беше историски компромис за мир, стабилност, поголема инклузија и правична застапеност. Но, тој не беше напишан за да стане бесконечен извор на нови барања со кои ќе се разградуваат институционалните стандарди на државата.
Охридскиот договор не создаде обврска секоја професионална, стручна или државна норма да стане предмет на етнополитичко договарање или уцена. Напротив, неговата суштина беше интеграција во заедничка државна рамка, а не создавање паралелни стандарди во системите што треба да ја држат државата функционална.
И токму тука е најголемата опасност: кога еднаш ќе се прифати логиката дека секој критериум може да се преиспитува ако доволно силно се политизира, тогаш веќе не станува збор само за правосудниот испит. Тогаш станува збор за држава што полека се откажува од сопствениот институционален интегритет.
Ова не е став на сите Албанци, туку на одредени политички структури
Особено е важно да се каже нешто што во вакви дебати често намерно се премолчува: ова не е став на Албанците како заедница, ниту може и смее да се претставува како колективно барање.
Албанците во оваа држава не се само членови на една партија, ниту имаа еден политички лидер, ниту еден политички центар на моќ. Да се претстави едно вакво барање како „албанско прашање“ би било не само политички неточно, туку и неправедно и карајно недолично.
Станува збор за политички наратив што најверојатно од поаздина го турка ДУИ, денес од позиција на опозиција, во обид повторно да ја отвори етничката агенда таму каде што државата треба да брани стандарди, а не да отвора нови отстапки.
Тоа е добро познат политички механизам: кога нема суштинска државна понуда, повторно се активира етничката тема како средство за мобилизација, притисок и политичко преживување. Но, правосудството не смее да биде колатерална жртва на такви стратегии.
Најопасно од сѐ е кога партија што со години профитираше од етничкиот наратив, и денес од опозиција се обидува повторно да ја турка истата формула: секој институционален стандард да се претвори во етничко прашање. Тоа не е борба за права. Тоа е стар и одамна надминат политички рецепт за преживување.
Коренот на проблемот не е од вчера
Сепак, би било неискрено ако оваа тема се третира како нешто што настанало денес. Ова не е изолиран инцидент. Ова е последица на една подолга политичка матрица во која со години се разлабавуваа државните рамки во име на политички договори и краткорочни интереси.
Особено во периодот на владеење на СДСМ, во обидот за што побрзо доаѓање и задржување на власт, се отвори процес во кој одредени одредби и духот на Охридскиот договор беа растегнати многу подалеку од нивната изворна смисла. Наместо внимателно и одговорно да се зачува балансот меѓу правата на заедниците и функционалноста на државата, сѐ почесто се прифаќаа решенија што имаа повеќе политичка, отколку уставно-правна логика.
Законот за употреба на јазиците беше претставуван како цивилизациски исчекор, но во пракса често беше користен и како политички инструмент за создавање нови очекувања и барања што излегуваат надвор од неговата природна правна логика.
И токму затоа, денешното барање не е изненадување. Тоа е логична последица на една политика што со години испраќаше опасна порака: дека ако доволно силно се инсистира и доволно политички се притиска, секој стандард може да стане предмет на ново договарање.
А тоа е најбрзиот пат кон држава без јасни граници.
Ова е момент за државничка, а не партиска позиција
Токму затоа, ова не е прашање што треба да се третира како етничко или партиско. Напротив, ова е момент кога е потребна јасна и одговорна позиција од сите политички актери, без разлика на нивната етничка припадност.
Особено е важно и политичари како Бујар Османи, но и други претставници на албанската политичка сцена, јавно да покажат дека државниот интерес и функционалноста на правосудниот систем стојат над дневнополитичките агенди. Вистинска политичка зрелост денес не е во тоа кој ќе отвори ново барање, туку кој ќе има храброст да каже дека постојат области во кои државата не смее да попушта.
Исто така, одговорноста не е само на албанските политички партии. Таа е и кај сите останати политички субјекти, кај правната фела, кај универзитетската јавност, кај судската и обвинителската заедница и кај сите што сѐ уште веруваат дека Македонија мора да биде држава на право, стандарди и институционална сериозност.
Зашто, ако молчиме кога се релативизира влезот во правосудниот систем, утре ќе биде предоцна да се жалиме за неговата нефункционалност.
Државата не се брани со флоскули, туку со стандарди
Македонија има обврска да биде демократска, мултиетничка и инклузивна држава. Но, има и еднакво важна обврска: да биде држава со стандарди.
Ниту едно колективно право не може да биде оправдување за разградување на системите што треба да ја држат државата функционална. Ниту еден закон не смее да се претвори во политичка алатка за рушење на професионалните критериуми. И ниту една партија не смее да биде посилна од државниот интерес.
Затоа, барањето правосудниот испит да се полага на албански јазик не треба да се третира како цивилизациско прашање, туку како тест за зрелоста на државата. Дали Македонија конечно ќе постави јасни граници меѓу право и злоупотреба на право? Дали ќе покаже дека институциите не се простор за бескрајни политички отстапки? Дали ќе го зачува барем она што мора да остане недопирливо, критериумот? Бидејќи таму каде што стандардите се предмет на политичко договарање, правото престанува да биде право. Таму државата почнува да слабее. А таму каде што државата слабее, најмногу губат токму граѓаните.
И затоа, ова не е текст против ничии права. Ова е борба и поучен текст за држава што сѐ уште знае дека правдата почнува со знаење, а не со политичка трговија.
Затоа, ова прашање не е само за еден испит. Ова е прашање дали Македонија ќе остане држава на правила или ќе стане држава на бескрајни политички отстапки.
Држава што не знае да ги брани своите стандарди, порано или подоцна ќе престане да може да ги брани и своите институции.
05.04.2026
Проф. д-р ЈОВЕ КЕКЕНОВСКИ