На 27 декември во црквата „Свети Стефан“ во Истанбул (Цариград), при чиноначалствувањето на бугарскиот патријарх Даниил на светата литургија заедно со цариградскиот патријарх Вартоломеј, се споменати „Православната црква на Северна Македонија“ и нашиот архиепископ Стефан,.
Според соговорниците, во таквиот начин на споменување на нашиот архиепископ Стефан и „Православната црква на Северна Македонија“, нема bona fide (добра намера), туку напротив, анализира Далибор Станковиќ за НОВА МАКЕДОНИЈА.
– Таквиот потег на Даниил и Вартоломеј само навидум отвора врата за дијалог и навидум создава впечаток на доближување на црквите, со „божемно споменување“ на нашата црква и архиепископ во заедничко сослужување. Тоа не е искрен и чесен пристап на бугарската и цариградската патријаршија кон нашата Македонска православна црква-Охридска архиепископија, во насока на доделување на томосот за автокефалност од страна на Вселенската патријаршија, ниту во насока на наоѓање општо православно решение за тоа прашање – велат нашите соговорници, издвојувајќи два факта поврзани со овој настан.
Првиот факт што е за издвојување и потсетување пред јавноста се непринципиелните барања (уцена, ултиматуми) испорачани од страна на Вселенската патријаршија и Вартоломеј, по чие исполнување МПЦ-ОА би го добила томосот за автокефалност. Вториот факт се однесува на решителната и недвосмислена одлука на нашиот свет архијерејски синод на МПЦ-ОА и нашиот архиепископ г.г. Стефан со која ваквите испорачани барања од страна на Вселенската патријаршија се отфрлаат како неканонски.
Во продолжение потсетуваме на овие два факта во контекст на најновиот настан од богослужбата во Истанбул.
Условите поставени од Вселенската патријаршија за доделување томос
Во процесот на разгледување на можноста за доделување томос за автокефалност, Вселенската патријаршија формулираше три главни услови, кои не се само административни или канонски туку носат длабоки духовни, национални и геополитички импликации.
1. Прво, Вселенската патријаршија неодамна побара од нашата МПЦ-ОА откажување од името „Македонска“: се бара црквата да се идентификува со име што не содржи национален елемент.
Нашите соговорници за овој услов велат дека е есенцијално чувствителен, бидејќи името „Македонска“ не е само ознака, туку симбол на историската континуитетност и националниот идентитет. Во него е втисната меморијата на вековната борба за признавање, како и духовната врска меѓу народот и неговата црква. Откажувањето од името би значело симболично одрекување од еден дел од колективната самосвест, што може да се толкува како ограничување на правото на самоопределување.
2. Второто испорачано барање (ултимативно) од страна на Вселенската патријаршија се однесува на нашето отстапување на јурисдикцијата врз дијаспората. Имено, вториот услов предвидува македонските епархии и парохии во Европа, Америка и Австралија да преминат под друга црковна власт.
Нашите соговорници во врска со ова коментираат дека ова барање има далекосежни последици, бидејќи дијаспората не е само административна структура туку жива духовна врска меѓу народот во татковината и неговите иселеници. Македонската дијаспора е чувар на културната меморија, јазикот и традицијата надвор од територијата на Македонија (надвор од матичната дијацеза на МПЦ-ОА) и преку црквата ја одржува својата идентитетска врска со корените. Отстапувањето на јурисдикцијата би значело губење на тој органски мост, што може да доведе до постепено слабеење на националната кохезија во глобален контекст.
3. Третиот услов, барање, уцена на Вселенската патријаршија за исполнување заради доделување томос за автокефалност на МПЦ-ОА е признавање на автокефалноста на Православната црква на Украина (ПЦУ). Овој трет услов, всушност, е дел од пошироката канонска и геополитичка динамика во православниот свет.
Според нашите соговорници, ова испорачано барање е во функција на усогласување на МПЦ-ОА со позицијата на Фанар (Вселенската патријаршија), со што МПЦ-ОА би се вклучила во современите процеси на реорганизација на православната карта. Сепак, тоа може да предизвика тензии со други православни цркви што имаат различен став кон украинското прашање. Овој услов ја става МПЦ-ОА во сложена дипломатска позиција: од една страна добива можност за признавање и интеграција во православното семејство во групата на цркви што е предводена од Вселенската патријаршија, а од друга страна ризикува да се најде во центарот на меѓуцрковни и геополитички конфликти.
Според познавачите на овие процеси, сите горенаведени услови испорачани кон МПЦ-ОА ја надминуваат рамката на канонското право и допираат до суштински прашања за македонскиот идентитет, македонската културна меморија и македонската национална самостојност. Наместо да се постави како олеснувач на процесите на кохезија на православните цркви и нивна интеграција во православниот свет, Вселенската патријаршија ја става Македонската православна црква–Охридска архиепископија пред историски избор: дали да прифати компромиси заради официјално признавање или да продолжи да ја брани својата духовна и национална автентичност, дури и по цена на подолг пат кон целосна автокефалност.
Ставот на МПЦ-ОА е повеќе од црковна позиција – тој е израз на национална
самосвест и историска одговорност
Ставот на Македонската православна црква–Охридска архиепископија (МПЦ-ОА) кон условите поставени од Вселенската патријаршија е – отфрлање на испорачаните барања, и тоа во однос на трите клучни барања: промена на името, откажување од јурисдикцијата врз македонската дијаспора и признавање на автокефалноста на Православната црква на Украина (ПЦУ). Поглаварот г.г. Стефан јавно и недвосмислено кажа категорично „НЕ“ за овие услови, нагласувајќи дека тие се неприфатливи за црквата и за народот.
Прво, условот за промена на името „Македонска православна црква“ се смета за директен удар врз идентитетот и историската континуитетност. Името не е само административна ознака туку симбол на националната самосвест, духовната независност и вековната борба за признавање. Откажувањето од него би значело бришење на еден од најсилните идентитетски столбови на македонската култура и би било доживеано како историски пораз.
Второ, барањето за откажување од јурисдикцијата врз дијаспората е категорично отфрлено. За МПЦ-ОА, дијаспората е нераскинлив дел од црковното тело и не може да се предаде под друга власт. Македонските заедници во Австралија, Америка и Европа ја гледаат црквата како главен чувар на јазикот, обичаите и духовната врска со татковината. Откажувањето од дијаспората би значело губење на мостот што ја поврзува Македонија со светот и би предизвикало длабоки разочарувања кај верниците надвор од државата.
Трето, во однос на признавањето на Православната црква на Украина (ПЦУ), ставот е воздржан и внимателен. Иако постојат гласови за дијалог и разгледување на прашањето, официјалната позиција е скептична. Црквата е свесна дека признавањето на ПЦУ би ја усогласило со Вселенската патријаршија, но истовремено би можело да предизвика тензии со други православни цркви, особено со оние што не ја признаваат украинската автокефалност. Затоа, МПЦ-ОА настапува со дипломатска претпазливост, избегнувајќи да се вклучи во геополитички конфликти што би можеле да ја нарушат нејзината стабилност.
– Во целина, ставот на МПЦ-ОА е повеќе од црковна позиција – тој е израз на национална самосвест и историска одговорност. Името е знаме на македонскиот идентитет, дијаспората е живо сведоштво за ширењето на македонската култура низ светот, а скептицизмот околу ПЦУ е знак на мудрост и претпазливост во сложениот православен свет. Со ваквиот став, МПЦ-ОА покажува дека не е подготвена да прифати услови со кои како претходната власт би го свиткала ‘рбетот, би се обезличила и би ја ослабела нејзината духовна и национална мисија, дури и ако тоа значи одложување на формалното добивање томос – нагласуваат консултираните аналитичари што се запознаени со оваа проблематика.
(продолжува утре: Условите на Фанар (Вселенската патријаршија) – удари врз македонскиот идентитет!)