Македонската православна црква–Охридска архиепископија е повеќе од зборови – тоа е идентитетска формула, духовна и историска декларација што ја обединува националната самобитност со вековната легитимација. Во него се спојуваат два столба: македонската државност и македонската традиција, како и македонската национална афирмација и македонската историска континуитетност. Секое негово селективно користење, секое изоставање дел од оваа целина, значи селективно признавање на македонскиот идентитет – признавање на сегашноста, но не и на минатото; потврда на народот, но не и на неговата духовна матрица, анализира Далибор Станковиќ за НОВА МАКЕДОНИЈА. Затоа, признавањето без „Охридска архиепископија“ останува несуштинско и половично, нешто што недостасуваше во неодамнешното искажување на бугарскиот патријарх Даниил при заедничкото сослужување литургија (на бугарскиот патријарх Даниил со вселенскиот патријарх Вартоломеј) во црквата „Свети Стефан“ во Истанбул.
Имено, за потсетување, на 27 декември, во „Свети Стефан“, при чиноначалствувањето на бугарскиот патријарх Даниил на светата литургија во Истанбул, е споменат архиепископот Стефан, но како што е признаен од БПЦ – како архиепископ на „Православната црква на Северна Македонија“. За потсетување, БПЦ го признава автокефалниот статус на „Православната црква во Северна Македонија“ (а не на МПЦ-ОА), но дека „никој не направил проблем затоа што се спомнува архиепископот Стефан во услови кога нема томос од Вселенската патријаршија и кога сѐ уште нема општо православно решение за тоа прашање“, се зборовите на бугарскиот патријарх Даниил.
Нашата црква не е спомената во литургијата, туку некојанепостојна „Православна црква на Северна Македонија“
Во споменувањето на нашиот архиепископ Стефан, во контекст на некоја православна црква со друго име нема bona fide (добра намера). Таквиот потег на Даниил и Вартоломеј само навидум ја отвора вратата за дијалог и создава впечаток на доближување, но истовремено остава сенка врз историската и националната легитимација. Наместо да ја афирмира црквата како наследник на една од најстарите институции на словенското христијанство, таквата формулација ја сведува на симбол без длабоки корени, како дрво отсечено од својата почва. Истовремено, особено е проблематична и формулацијата „црква од Република Северна Македонија“, која ја користеше вселенскиот патријарх Вартоломеј. Таа е негативна појава затоа што ја врзува црквата исклучиво со современа државна ознака, без да дозволи изведување на името на народот и без да ја афирмира историската титула. Со тоа се создава впечаток дека црквата е институција ограничена на современ политичко-територијален контекст, а не духовен израз на македонскиот народ и наследник на Охридската архиепископија. Таквата формулација ја редуцира црквата на административна категорија, лишена од историска длабочина и симболичка сила. И уште подлабоко, но и поопасно за нас, зашто се фалсификуваат два милениума христијанство во Македонија, ја сечат едната и единствена црковна врска меѓу Светипавловата и Светиклиментовата црква, кои се неизбришливо втемелени во МПЦ-ОА.
Сенката врз името: Не постои нешто како половично признавање на македонскиот духовен идентитет
Македонската православна црква–Охридска архиепископија повторно се најде во центарот на вниманието на православниот свет, отворајќи нова и чувствителна дебата за симболиката, историската димензија и духовната тежина што ја носи оваа институционална формулација. Ова име не е само административна ознака, туку во себе носи вековна меморија, наследство на една од најстарите и најзначајни црковни институции на Балканот, почнувајќи со ранохристијанскиот период, а особено со традицијата од времето на средновековната Охридска архиепископија – духовен и културен светилник за целиот православен исток.
На последните свечени литургии во Истанбул, вселенскиот патријарх Вартоломеј ја именуваше МПЦ–ОА како „Црква од Република Северна Македонија“, формулација што предизвика различни толкувања и реакции, бидејќи во преден план ја става државната ознака, а ја остава во сенка историската титула „Охридска архиепископија“. Во исто време, бугарскиот патријарх Даниил истакна дека „Бугарската црква го признава автокефалниот статус на Македонската православна црква. И никој не направи проблем ‘зошто го спомнувате архиепископот Стефан кога нема томос од Вселенската патријаршија, кога сè уште нема општо православно решение за тоа прашање’“. Со ова искажување уште еднаш беше избегната именската синтагма „Охридска архиепископија“, со што уште еднаш се отвори прашањето за тоа колку и како современите православни центри ја препознаваат и ја афирмираат оваа историска континуитетност. Доколку внимателно се проследи искажувањето на патријархот Даниил, очигледно е дека тој остави простор за толкувања околу тоа дали станува збор за целосно или делумно признавање.
Така, името на МПЦ–ОА денес не е само предмет на богословска и канонска дискусија туку и симболичко поле на борба за признавање, легитимитет и духовна автономија на македонскиот народ. Во него се вкрстуваат прашањата за идентитетот на македонскиот народ, за неговото право на сопствена црковна традиција, како и за историската должност да се зачува споменот на Охридската архиепископија како еден од најсветлите столбови на православието.
Селективното именување е идентитетска редукција
Според аналитичарите, ваквото селективно именување е далеку повеќе од обична формалност. Придавката „македонска“ не е само географска или административна одредница, туку таа носи во себе силна национална афирмација – ги потврдува посебноста и самостојноста на народот и е спојка на црквата со државата, културниот идентитет и историската борба за признавање. Таа станува мост меѓу духовното и политичкото, симбол на вековниот стремеж на Македонците да имаат сопствена црковна институција што ќе ја одразува нивната национална посебност.
Од друга страна, синтагмата „Охридска архиепископија“ ја надминува современата национална рамка и ја внесува црквата во пошироката историска и цивилизациска традиција. Таа ја легитимира преку континуитетот со една од најстарите и највлијателни институции на словенското христијанство – духовен центар што во минатото ги ширел верата, културата и писменоста низ целиот Балкан и пошироко. Во оваа титула се содржани векови на духовна автономија, канонска авторитетност и културна светлина, што ја прави неразделен дел од европското и православното наследство.
Во таа смисла, особено е значајно што вселенскиот патријарх Вартоломеј на последните литургии ја именуваше МПЦ–ОА како „Црква од Република Северна Македонија“. Таквата формулација, според експертите, не дозволува да се изведе име на народот од државната ознака – таа ја врзува црквата со политичко-територијалната реалност, но не ја афирмира националната димензија. Со тоа се создава впечаток дека се признава институцијата во рамките на државата, но не и како духовен израз на македонскиот народ.
– Изоставањето на вториот дел создава впечаток на половично признавање – потврда на националната димензија, но не и на историската – коментираат експерти за канонско право, додавајќи дека именувањето како „Црква од Република Северна Македонија“ уште повеќе ја засилува оваа амбивалентност: државата е спомената, но народот останува во сенка, а историската титула „Охридска архиепископија“ се губи од видик.
Половично име, половично признавање
Ова отвора сериозни прашања за канонската практика и за самата суштина на православната еклисиологија: Дали автокефалноста може да биде целосно признаена ако не се прифаќа официјалното име во неговата целост и интегритет? Во православната традиција, автокефалноста не е само административна одлука или формален акт на прогласување, туку долготраен процес што бара јасно, недвосмислено и универзално прифаќање од другите автокефални цркви. Таа претставува симбол на духовна зрелост и историска легитимност, а не само на институционална самостојност.
Името на една црква, особено кога станува збор за автокефална институција, е повеќе од ознака – тоа е носител на идентитет, историска меморија и канонска тежина. Затоа, секое селективно именување или изоставање дел од официјалната титула се чита како дипломатски сигнал, како индиректна порака дека тој дел не се прифаќа како целосно легитимен.
– Кога се избегнува дел од името, тоа е дипломатски сигнал дека тој дел не се прифаќа како легитимен – велат аналитичарите, нагласувајќи дека таквиот пристап не е неутрален, туку создава амбигвитет и ја ослабува историската легитимација на МПЦ–ОА.
Со тоа се отвора простор за сомнеж: дали навистина се признава автокефалноста во нејзиниот полн обем или, пак, се остава отворена врата за условеност и ограничување на нејзиниот статус.
Во канонската перспектива, целосното прифаќање на името е чин на признавање на континуитетот – националниот, духовниот и историскиот. Изоставањето на „Охридска архиепископија“ не е само формално скратување, туку симболичко потиснување на една традиција што ја врзува МПЦ–ОА со корените на словенското христијанство и со еден од најстарите центри на православието.
Името како мост: национална афирмација и духовна континуитетност
За македонската јавност, ваквиот чин не се доживува како обична формулација, туку како силен сигнал дека црквата е прифатена пред сè како современ национален проект, институција што ги одразува државноста и политичката реалност на денешна Македонија. Но, истовремено, тоа се чита и како недоволно признавање на нејзината историска димензија – како наследник на древната и славна Охридска архиепископија, која со векови била духовен и културен центар на целиот словенски православен свет.
– Тоа е како да се признава половина од идентитетот – велат верници и интелектуалци, нагласувајќи дека името во целост – Македонска православна црква–Охридска архиепископија Јустинијана Прима – е мост меѓу современата државност и историската духовна традиција. Во него се спојуваат два света: модерниот стремеж за национална афирмација и вековната меморија на една институција што ја надминала локалната рамка и станала дел од универзалната историја на православието и, воопшто, на христијанството.
За многумина, изоставањето на „Охридска архиепископија“ значи симболичко потиснување на историското наследство, како да се отсекува коренот што ја врзува МПЦ–ОА со нејзината духовна матрица. Тоа создава чувство дека се признаваат државата и народот во сегашноста, но не и нивната историска длабочина и континуитет.
Токму затоа, името во целост се гледа како идентитетска формула – не само административна ознака туку и духовна декларација. Тоа е мост што ја поврзува Македонија со нејзиното минато и ја внесува во поширокиот православен контекст, каде што Охридската архиепископија се памети како еден од најсветлите столбови на словенското христијанство.
Далибор Станковиќ за НОВА МАКЕДОНИЈА
