Исклучете го паметниот телефон и вратете го детството – тоа беше слоганот под кој Австралија пред четири месеци тргна во забрана на социјалните мрежи за помлади од 16 години. Но, дали забраната успеа? И резултатите и впечатоците се различни.
Од брегот на Квинсленд до оддалечените делови на Северната Територија, во некои австралиски домови навистина се видливи промени. Паметните телефони наутро остануваат заборавени на кујнската маса, децата поминуваат помалку време на социјалните мрежи, а членовите на семејството почесто разговараат лице в лице. Владата во Канбера тврди дека токму тоа и се сакало да се постигне.
Австралија на 29 ноември 2024 година во парламентот усвои закон со кој беше воведена минимална возраст од 16 години за користење на социјалните мрежи. Законот почна да се применува на 10 декември 2025 година, со што Австралија стана првата земја во светот со таква забрана за социјалните мрежи. Освен желбата на децата да им го „врати детството“, владата рече дека сака да ги заштити од онлајн насилство и вознемирувачки содржини.
Забраната се однесува на деца и тинејџери помлади од 16 години кои се наоѓаат во Австралија. Тие не смеат да имаат постоечки профил, ниту пак можат да отворат нов профил на повеќето големи социјални мрежи, вклучувајќи ги Facebook, Instagram, TikTok, Snapchat, X, YouTube, Reddit, Threads, Twitch и Kick, како и други платформи кои владата ги одреди како релевантни. Од друга страна, некои услуги како Roblox, WhatsApp и Facebook Messenger се изземени од забраната.
Австралискиот премиер Ентони Албанезе тврди дека законот веќе дава резултати. За време на божиќните училишни празници, вели тој, младите поминувале повеќе време на отворено – возејќи велосипеди, читајќи книги и дружејќи се со семејството. Претходно тој изјави дека социјалните мрежи се „зло на општеството“.
Во јануари, владата објави дека од стапувањето на законот во сила, деактивирани, избришани или ограничени се повеќе од 4,7 милиони профили на деца и млади. Но, спроведувањето на законот во пракса се покажа посложено отколку што се очекуваше.
Одговорноста за спроведувањето е префрлена на самите платформи. Компаниите мора да преземат „разумни чекори“ за да ги спречат корисниците помлади од 16 години да отвораат или да задржуваат профили. Тоа вклучува системи за проверка на возраста и идентитетот преку различни методи – од технологија за препознавање лица до проверка на идентификациски документи или банкарски податоци.
Платформите кои не го почитуваат законот ризикуваат казни до 49,5 милиони австралиски долари. Примената ја надгледува австралискиот комесар за интернет безбедност. За потврда на возраста, корисниците мораа да го докажат идентитетот преку австралиска банкарска сметка, процена на возраста со помош на препознавање лице или со документи како пасош или возачка дозвола.
Но, голем број родители тврдат дека тинејџерите брзо нашле начини за заобиколување на системот.
„Имам близнаци и ништо суштинско не се промени – освен што владата самата на себе си честита“, напиша една мајка на Instagram, додавајќи дека повеќето млади набрзо отвориле нови профили.
Тинејџерите пак велат дека да се измами системот за процена на возраста е многу едноставно. „Погледнав во камерата, малку се намрштив и ми рекоа дека имам повеќе од 16“, напиша еден 15-годишник на Reddit.
Една мајка за австралиската телевизија ABC раскажа дека нејзината 12-годишна ќерка и нејзините пријателки биле прогласени за постари од 17 години само затоа што носеле вештачки трепки и шминка. Некои се служат и со постари браќа или сестри кои наместо нив гледаат во камерата. „Мислев дека забраната ќе биде многу построга, но на крајот сè испадна прилично благо, како ништо да не се случило“, рече 14-годишниот Адјан за ABC.
Дел од младите сметаат дека законот ги замолчува. На Reddit еден тинејџер напиша дека социјалните мрежи се „еден од најголемите, најлесните и најпопуларните начини на кои младите го изразуваат своето мислење“ и дека забраната ја занемарува нивната слобода на изразување. Законот го нарече „неверојатно глупав, погрешен и штетен“.
Во анкетата спроведена меѓу повеќе од 400 наставници, мнозинството изјавиле дека не се чувствуваат доволно подготвени да се носат со последиците од забраната во секојдневната училишна работа. Повеќе од 80 проценти од наставниците користат YouTube во наставата. Иако на младите им е забрането да имаат кориснички профили, платформата и понатаму може да се користи во училниците, што го отвори прашањето за нејасните насоки.
Забраната притоа не значи целосна дигитална изолација. Децата и тинејџерите и понатаму можат да пристапат на интернет и да гледаат содржина што не е поврзана со нивниот личен профил, на пример видеозаписи без најава. Санкции не се изрекуваат на децата или родителите, туку на платформите кои не обезбедуваат почитување на законот.
Експертите предупредуваат дека сигурната проверка на возраста е технички тешка и дека може да доведе до грешки или до прибирање чувствителни податоци, додека дел од младите се обидуваат да ги заобиколат ограничувањата со користење на VPN или со давање неточни податоци. Премиерот Албанезе, пак, порачува дека промените не доаѓаат преку ноќ.
Но, интересот за слични мерки веќе расте ширум светот. Шпанскиот премиер Педро Санчез најави намера за воведување забрана на социјалните мрежи за помлади од 16 години, што предизвика остра реакција на сопственикот на платформата X, Илон Маск. Во Данска владата планира минимална возраст од 15 години, со можност родителите да ги регистрираат децата веќе од 13.
Во Обединетото Кралство, Домот на лордовите поддржа забрана за помлади од 16 години, но конечната одлука ќе ја донесе Долниот дом на парламентот. Во Германија, истражување на YouGov покажа дека повеќе од 70 проценти од граѓаните поддржуваат воведување минимална возраст за пристап до социјалните мрежи, додека во Франција се планира забрана за помлади од 15 години, со исклучок на научни и образовни платформи.
На ниво на Европската Унија засега нема план за единствена забрана, иако Европскиот парламент ја поддржа идејата за минимална возраст од 16 години, со родителска согласност за децата постари од 13, но таа одлука не е обврзувачка. Истовремено, Брисел истражува дали технолошките платформи доволно ги штитат младите корисници. Прелиминарните наоди покажаа дека TikTok потенцијално го крши европското право поради автоматската репродукција на видеозаписи и изразено персонализираните препораки, што би можело да резултира со парична казна.
Австралискиот експеримент така стана глобален тест. Дали забраната навистина може да им го врати детството на децата или дигиталниот свет, и покрај законите и казните, секогаш ќе најде пат до нив, е прашање на кое јасен одговор нема да дојде толку брзо.