Европскиот проект како никогаш досега е доведен во прашање, потресен од американските ЕУ-скептични политики на американскиот претседател Доналд Трамп, кој, според многу европски аналитичари, воопшто не греши кога кажува дека „Европа не е силна и ги губи своите вредности и принципи“. Токму низа европски аналитичари ја истакнуваат и релацијата Брисел-Скопје и ја издвојуваат Македонија како еден од најочигледните примери за тоа како самата Европа не ги почитува стандардите, принципите и вредностите што таа самата ги утврди. Во тој контекст тие забележуваат дека и на другата страна на релацијата, односно кај Македонците, „веќе подолго време постојат недоверба, скептицизам и сомневање во искреноста на европскиот проект, кој остана многу повеќе либерално-економска унија отколку политичка“, анализира Тони Гламчевски, постојан дописник на НОВА МАКЕДОНИЈА од Франција.
ЕУ – проектот „протекува“ од сите страни
Петнаесет години по еврокризата, во европските престолнини се појавуваат сомнежи за одржливоста на европскиот проект во вакви услови, кога Европа поради непринципиелните и неконзистентни политики е притисната од исток од Русија од запад од САД, а има и свои „внатрешни“ реформатори – односно суверенистичките партии, кои длабоко се спротивставуваат на либералниот концепт на Брисел за движење на ЕУ во новиот милениум.
За таквите и слични сомнежи, сѐ поизразени во Берлин, пишува париски „Ле монд“, според кого, „Германија почнува да се сомнева во Европа“. Подемот на низа анти(нео)либерални партии низ цела Европа, четирите години војна во Украина и милитаристичките аспирации на бриселските елити, без опиплива надеж за некакви миротворни идеи за разрешување од страна на ЕУ, како и конфузијата што ја имаа 27-те земји во одговорот на повторените напади на Доналд Трамп, поттикнаа одреден степен на скептицизам во Германија во врска со капацитетот на Европската Унија (ЕУ) да биде нешто повеќе од само еден блок на интереси на либералните елити со веќе очигледно препознатлив лукративен интерес.
– Постои растечки скептицизам во врска со европскиот проект. Кога го бранам, луѓето ми велат: со кого сакате да ја изградите вашата Европа? Џорџа Мелони е евроскептична. Унгарија, Чешка и Словачка исто така се. Емануел Макрон ја изгуби својата моќ, а Франција би можела да се сврти кон десницата во 2027 година. Се откажуваме од напредокот, особено во одбраната и безбедноста, поради можноста Марин Ле Пен да биде во Елисејската палата во 2027 година. Ако продолжиме вака, дозволувајќи му на Трамп да нè подели, крајот на ЕУ е можен – признава Франциска Брантнер, копретседателка на германските Зелени.
– Крајот на ЕУ повеќе не е табу – повторува есеистката Сабин Ренефанц во својата најнова колумна за „Шпигел“, објавена на 8 јануари, опишувајќи дека ЕУ е на несигурни нозе, длабоко поделена по централни прашања, како што се новиот концепт и доктрина на Соединетите Американски Држави и Русија.
– Кога се сеќаваме на почетоците на Европската Унија, сегашноста изгледа разочарувачка. ЕУ не се распаѓа, ниту е неспособна да дејствува, туку ослабна однатре. Нејзиниот крај, долго незамислив, сега, пред сè, е непријатна идеја за која никој не сака да зборува – пишува во својот авторски текст есеистката Сабин Ренефанц во својата колумна за „Шпигел“.
Таа не би била изненадена „ако за десет години, оваа ЕУ повеќе не постои. Не поради голем пресврт туку поради постепено губење на важноста. Договорите би останале, како и зградите, само политичката идеја што ги поткрепуваше ќе исчезне“.
Мерц до Трамп: „Ако не ја сакате Европа, барем направете ја Германија ваш партнер“!
Германскиот канцелар Фридрих Мерц, кој донесе надеж за обнова на Европа кога го презеде кормилото на германската влада во мај 2025 година, се чини дека стана повнимателен, понекогаш играјќи ја картата на Германија сама.
– Ако не ја сакате Европа, барем направете ја Германија ваш партнер – му предложи тој на Доналд Трамп на 9 декември 2025 година, кога новата американска безбедносна стратегија беше објавена.
Лидерот на Христијанско-демократската унија (ЦДУ), чија придружба сè уште ветуваше голем говор за иднината на Европа пред само неколку месеци, по примерот на оној што го одржа Емануел Макрон на „Сорбона“ во септември 2017 година, сè уште не понуди визија или концептуална рамка. Неговиот почетен ентузијазам беше намален од противењето на Франција на Договорот за слободна трговија меѓу ЕУ и земјите од Меркосур и од резервите на Париз за користење на замрзнатите руски средства за помош на Украина. Неспособноста на францускиот претседател да го унапреди француско-германскиот проект за борбени авиони (Иден систем за борбени воздушни напади, СЦАФ) исто така ја разочара Германија.
– Се чини дека никој сериозно не се грижи за ЕУ, но сепак таа е единствениот ентитет способен да го одбрани европскиот начин на живот заснован на слобода – предупредува централно-левичарскиот весник „Зидојче цајтунг“ во анализа објавена на 11 јануари, одејќи дотаму што го предвиде „падот на Европа уште следната година“ поради победата на популистичките и евроскептичните партии во Франција и во Полска.
Американскиот претседател е тој што ги поставува рамките на новата Европа
Дали ЕУ треба да биде политички поинтегрирана? Лидер избран со директно гласање? Федерација на национални држави? Заедничка армија? Никој повеќе не ги разгледува овие прашања. Наместо тоа, „американскиот претседател е тој што го поставува тонот за дебатите во Европа“, се жали Јозеф Келнбергер, дописник на минхенскиот весник од Брисел, кој се плаши дека ЕУ ќе „пропадне од рамнодушност“, пишува „Ле монд“.
Всушност, ниту една од главните историски проевропски партии во моментов не работи на иднината на ЕУ.
– Условите за оживување не се идеални – резимира еден избран функционер на социјалдемократите, признавајќи дека „дури и проевропските партии не се многу вклучени, бидејќи е малку веројатно дека ќе дадат резултати на краток рок“.
ЦДУ, и покрај својата решително проевропска ДНК, избегнува каква било дебата за ова прашање, се жали во парискиот весник историчарот Андреас Редер, кој е близок до партијата. Тој вели дека слуша „два вида критики“: губењето на влијанието на ЕУ во меѓународните дискусии за безбедноста и прекумерните регулативи наметнати од Брисел, кои ја казнуваат германската економија.
– ЦДУ не може да избегне размислување за овие прашања – предупредува тој, „инаку на крајот ќе експлодира. Погледнете колку брзо Републиканската партија, која се сметаше себеси за длабоко либерална, стана протекционистичка во Соединетите Американски Држави“.
Многу германски аналитичари се залагаат за основна група држави што се подготвени да соработуваат по безбедносни прашања – на пример, повикувајќи на враќање во непостојната западноевропска унија, замислена од седум држави по војната во случај на повлекување на САД од НАТО. Волфганг Ишингер, претседател на Минхенската безбедносна конференција, исто така ја споменува идејата за „основна група слични европски земји, подготвени да продолжат напред со напуштање на правилото за едногласност“, наведувајќи ја својата сигурност дека „многу членови на сегашната германска влада и мнозинството би поддржале таква иницијатива“.
– ЕУ има огромен потенцијал, но не може, во сегашната форма, да се занимава со одбраната – тврди поранешниот дипломат, дури и само поради отсуството на Обединетото Кралство.
– Треба да создадеме повторно европска одбранбена заедница, како во 1952 година – инсистира Франциска Брантнер. Но не со 27 земји членки, тоа е јасно. Европа досега напредувала само во помал формат, како со создавањето на еврото или шенген-зоната.
Откако ја презеде функцијата, Фридрих Мерц ја одржува истата анализа. Во однос на безбедноста и одбраната, тој го фаворизира форматот „Е3“, центриран околу Обединетото Кралство, Франција и Германија, понекогаш проширен за да ги вклучи Италија и Полска. Оваа конфигурација се смета за поефикасна од коалиција од 27 земји, дури и со ризик од загрозување на кохезијата на ЕУ, завршува „Ле монд“.
Потсетување за отвореното писмо на девет земји членки на Советот на Европа
до Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП)
Судиите од Стразбур го доведуваат во прашање суверенитетот на државите, заснован на легитимитет, даден од нивните народи
Во отворено писмо од 22 мај 2025 година, девет земји членки на Советот на Европа повикаа на „испитување на начинот на кој Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП) го развил толкувањето на Европската конвенција за човекови права“ и во име на својот суверенитет, владите го критикуваат „екстензивното“ толкување на пресудите на ЕСЧП, што би ги спречило да ги остварат своите прерогативи во прашањата за миграциската политика, па затоа тие се повикаа на својот „демократски мандат да започнат нов отворен разговор за толкувањето на конвенцијата (…)“.
Предводени од Италија и Данска, група од девет европски земји започнаа напад врз Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП); нивните влади ги критикуваат одлуките на телото за миграцијата, меѓу другите прашања. Нивната реторика е едноставна: со премногу широко бранење на фундаменталните принципи, судиите од Стразбур го доведуваат во прашање суверенитетот на владите засновани на легитимитет на народот и ја загрозуваат безбедноста на нивните граѓани, која се смета за неразделна од контролата на миграцијата. Владите на Италија, Данска, Австрија, Белгија, Естонија, Латвија, Литванија, Полска и на Чешка, кои претставуваат различни политички убедувања, потпишаа отворено писмо во врска со ова на 22 мај. Иако не го потпишаа „отвореното писмо“, Франција, Германија и Обединетото Кралство во суштина се на иста страна.
Тие ја осудија „промената во толкувањето на Судот“, која наводно „ја ограничила нивната способност да донесуваат политички одлуки во сопствените демократии“.
Митот за владеење на судиите е засилен во однос на ЕСЧП, бидејќи тој е и европски суд и суд за човекови права. Неговата европска димензија би претставувала опасност за националниот суверенитет, а нејзиниот опсег на „човекови права“ би ги заштитил малцинствата и сторителите на штета на мнозинството и жртвите на криминал. До степен до кој ЕСЧП ја толкува конвенцијата „во светлината на современите услови за живот“ (ЕСЧП, Airey v. Ireland, 9 октомври 1979 година, § 26), ова еволутивно толкување на конвенцијата е обвинето дека оди предалеку во корист на малцинствата (како на пример, меѓу другите, и пресудите за непризнаеното македонско малцинство во Бугарија и Грција), странците и странските криминалци, на штета на интересите на мнозинството граѓани и оние избрани од мнозинството.
Бидејќи правата што ги гарантира конвенцијата им користат на сите човечки суштества без дискриминација, државите се должни да ги почитуваат без оглед на националноста. Во зависност од околностите на секој случај, земјите членки може да бидат прогласени за виновни за кршење на овие права, на пример, во случаи на флагрантно негирање на правдата во земјата на дестинација на протеран странски државјанин (на пр., ЕСЧП, Harkins v. the United Kingdom (dec.), 15 јуни 2017 година). Некои земји членки сакаат да ослободат одредени национални мерки насочени кон странските државјани од надзорот на ЕСЧП, како што се враќање по кратка постапка на границата (враќања), префрлање на барањата за азил во трета земја како што се Руанда, Косово или Албанија, и изборот на земја на дестинација за протераните странски државјани.
Бидејќи сите овие мерки се предмет и на национална судска ревизија и на надзор од страна на ЕСЧП, некои политички движења би претпочитале да ги подложат сите судии на политичка моќ. Со оглед на нејзината крајна интервенција откако ќе се исцрпат домашните правни лекови, па затоа ЕСЧП е на нишан.
Тони Гламчевски, постојан дописник на НОВА МАКЕДОНИЈА од Франција