Во последните две децении, социјалните медиуми прераснаа од платформи за споделување содржини во доминантен медиумски простор што суштински го обликува секојдневието, особено кај најмладите. Сѐ поголемата изложеност на деца и тинејџери на дигиталниот свет ги отвори прашањата за безбедноста, психолошкото здравје и социјален развој, што ја поттикна и првата историска интервенција.
Австралија како прва земја во светот на почетокот на декември, лани, воведе забрана за користење на социјалните мрежи за деца под 16 години. Оваа одлука предизвика бран реакции ширум светот, а сè повеќе европски земји започнуваат да размислуваат или дури и да воведуваат слични ограничувања.
Денес, речиси и да не постои млад човек кој не е активен на една или повеќе платформи – од Инстаграм и ТикТок до новите, поагресивно растечки апликации.
Во овој контекст, медиумската јавност, институциите и родителите се наоѓаат пред клучно прашање: како да се обезбеди современо, но и безбедно детство во ерата на социјалните мрежи? Оваа тема станува особено актуелна со оглед на глобалните политики што се развиваат, започнувајќи од австралискиот пример, кој може да претставува пресвртница во начинот на кој светот ќе го регулира дигиталниот живот на младите.
Со забраната за социјални медиуми се соочија милиони австралиски деца под 16 години. Забраната, која многумина ја сметаат за револуционерна, е прва од ваков вид во светот, а се однесува на платформите Инстаграм, Фејсбук и Тредс во сопственост на Мета, Х, Снепчет, Кик, ТикТок, Редит и до одреден степен Јутјуб.
Родителите и децата нема да бидат казнети за кршење на забраната, но компаниите се соочуваат со казни до 49,5 милиони австралиски долари (32 милиони американски долари) за прекршувања.
Австралиската влада изјави дека сака да ги заштити младите луѓе од штетна содржина, кибер малтретирање и „предаторски алгоритми“.
Критичарите сугерираат дека забраната би можела да ги изолира ранливите тинејџери и да ги турне децата во „темните агли“ на интернетот.
Забраната значи дека на децата не им е дозволено да креираат и да гледаат сметки на социјалните медиуми, а оние кои веќе имаат сметки на платформите ќе бидат обврзани да ги деактивираат и избришат.
Негативните влијанија се должат на „дизајнираните функции што ги охрабруваат да поминуваат повеќе време пред екраните, а во исто време им нудат содржина што може да им наштети на здравјето и благосостојбата“.
Во Австралија има пет милиони деца под 16 години и еден милион деца на возраст меѓу 10 и 15 години, според Бирото за статистика на земјата.
Социјалните медиуми ги користат 96 проценти од децата на возраст меѓу 10 и 15 години, а седум од 10 биле изложени на некаков вид штетна содржина и однесување, според студија нарачана од Австралиската влада на почетокот на 2025 година.
Некои од нив промовирале мизогинија, прикажувале видеа од тепачки и содржини што промовирале нарушувања во исхраната или самоубиство.
Едно од седум деца пријавиле дека биле сексуално злоупотребени, а повеќе од половина рекле дека биле жртви на кибер малтретирање.
Ова не е забрана, туку начин „децата да се запознаат себеси пред светот да ги запознае нив“, рече Грег Атвел, директор на австралиска активистичка група која се залагаше за зголемување на минималната возраст за користење на социјалните медиуми од 13 на 16 години.
Австралијците го нарекуваат овој потег забрана, иако Владата претпочита да го користи зборот одложување, давајќи им на децата повеќе време да пораснат пред да им биде дозволено да користат социјални медиуми, пишува дописничката на Би-Би-Си Австралија, Кејти Вотсон.
Како и да се нарекува, тоа е смел потег што многу други земји го следат внимателно. Но, како Владата ќе го мери успехот е нејасно. Министрите велат дека ова е план за лекување, а не лек.
Воведувањето може да биде проблематично, но нема да им дозволи на големите технолошки компании да избегаат од одговорност.
Кои платформи се засегнати?
Австралиската влада досега именуваше девет платформи што ќе бидат предмет на забраната: Фејсбук, Инстаграм, Снепчет, Тредс, ТикТок, Х, Јутјуб, Редит и платформата за стриминг Кик.
Други страници како Јутјуб Кидс, Гугл Класрум и апликации за пораки како ВатсАп ќе останат достапни за малите деца.
Плашејќи се дека ќе бидат цел, платформите за игри како Роблокс и Дискорд неодамна воведоа проверки на возраст за некои функции во очигледен обид да избегнат забрана.
Владата во Австралија рече дека ќе продолжи да го прегледува списокот на платформи опфатени со забраната.
Главните критериуми што владата ќе ги користи вклучуваат дали единствената или „суштинската цел“ на платформата е да се олесни онлајн социјалната интеракција помеѓу двајца или повеќе корисници, дали им овозможува на корисниците да комуницираат со некои или сите други корисници и дали постои можност за објавување материјал.
Како ќе се спроведува забраната?
Децата и родителите нема да бидат казнети за кршење на забраната.
Платформите на социјалните медиуми ќе бидат одговорни за нејзино спроведување и ќе се соочат со казни до 32 милиони долари за сериозни и повторени прекршувања.
Владата вели дека овие компании мора да преземат „разумни чекори“ за да ги држат децата подалеку од нивните платформи и да користат технологии за да ја потврдат возраста на корисниците.
Предложени се неколку можности, вклучувајќи ја употребата на владини лични карти, препознавање на лице или глас и „претпоставување на возраста“.
Овој систем користи информации освен годината на раѓање, како што се пребарувања и интеракции на социјалните медиуми, за да ја процени возраста на корисникот.
Владата ги охрабрува платформите да користат повеќе методи одеднаш.
Исто така, рече дека платформите не можат да се потпираат на корисниците за самоидентификување на нивната возраст или на родителите да гарантираат за децата.
„Мета“ претходно изјави дека започнала со затворање на детските сметки.
Оние кои погрешно се затворени ќе можат да користат владина лична карта или да испратат видео селфи за да ја потврдат својата возраст, соопшти компанијата.
Дали ќе функционира?
Без јасна претстава за тоа кои методи ќе ги користат компаниите, тешко е да се каже дали забраната за социјалните медиуми ќе биде ефикасна.
Сепак, постојат загрижености дека технологиите за проверка на возраста би можеле погрешно да блокираат некои корисници, а да не успеат да идентификуваат други кои се малолетни.
Извештај на австралиската влада откри дека технологијата за препознавање лица, на пример, е најмалку сигурен метод за прецизно утврдување на возраста.
Исто така, се покренати прашања за тоа дали казните за кршење на забраната се доволно високи.
„Потребни се околу еден час и 52 минути за „Мета“ да заработи 50 милиони долари“, рече поранешниот извршен директор на „Фејсбук“, Стивен Шилер.
Критичарите тврдат дека забраната, дури и ако правилно се спроведува, всушност нема да ја намали штетата врз децата преку Интернет.
Исто така, постојат критичари кои велат дека тинејџерите кои се потпираат на социјалните медиуми за да се чувствуваат како дел од општеството ќе бидат изоставени и изолирани, и тврдат дека едукацијата на децата за тоа како да ги користат социјалните медиуми би била поефикасна.
Министерката за комуникации на Австралија, Аника Велс, призна дека забраната можеби не е „совршена“.
„На почетокот ќе изгледа малку хаотично, но тоа е секогаш случај со големите реформи“, рече таа на почетокот на ноември.
Дали има простор за загриженост во врска со заштитата на податоците?
Критичарите изразија загриженост во врска со масовното собирање и складирање на податоци што ќе бидат потребни, како и нивната потенцијална злоупотреба, додека платформите се обидуваат да ја потврдат возраста на корисниците.
Австралија, како и поголемиот дел од светот, во последниве години доживеа серија масовни прекршувања на безбедноста на податоците, вклучувајќи неколку во кои чувствителни лични информации беа украдени, продадени или протечени.
Но, Владата вели дека законите вклучуваат „силна заштита“ за лични информации.
Тие предвидуваат дека таквите информации не смеат да се користат за ништо друго освен за проверка на возраста и мора да се уништат откако ќе се направи тоа, со „строги казни“ за прекршувања.
Владата, исто така, вели дека платформите мора да понудат алтернативи на користењето на владини лични карти за проверка на возраста.
Како реагираа компаниите за социјални медиуми?
Компаниите за социјални медиуми беа ужаснати кога идејата за забрана беше објавена во ноември 2024 година.
Тие тврдеа дека ќе биде тешко да се спроведе, лесно да се заобиколи, одзема многу време и претставува ризик за приватноста на корисниците.
Тие, исто така, сугерираа дека тоа ќе ги одведе децата во „темните агли“ на интернетот и ќе ги лиши младите луѓе од социјален контакт.
Платформата за социјални медиуми Редит на 12 декември покрена правна постапка против забраната. Во поднесената жалба до Високиот суд, Редит тврди дека забраната го нарушува слободниот политички говор и претставува ризик за приватноста.
Дали другите земји имаат слични забрани?
Во Велика Британија, Законот за безбедност на интернет наметнува построги стандарди за платформите, вклучително и ограничувања на возраста за да се спречи пристапот на децата до штетна содржина. Законот беше донесен во 2023 година и стапи на сила оваа година. Нема специфично ограничување на возраста за пристап до социјалните медиуми.
Данска во ноември изјави дека ќе го забрани пристапот до социјалните медиуми за деца под 15 години, но ќе им дозволи на родителите да дадат исклучок за пристап до одредени платформи од 13-годишна возраст. Мнозинството парламентарни партии изјавија дека го поддржуваат планот пред формалното гласање.
Во 2023 година, Франција донесе закон со кој се бара од платформите на социјалните медиуми да добијат родителска согласност пред да креираат профили за лица под 15 години. Сепак, локалните медиуми објавија дека законот се соочува со технички тешкотии во неговото спроведување.
Малолетниците на возраст меѓу 13 и 16 години во Германија можат да користат социјални медиуми само со родителска согласност. Застапниците за правата на децата велат дека контролите се несоодветни.
Во Италија, децата под 14 години мора да добијат родителска дозвола за да се регистрираат на социјалните медиуми, додека согласноста не е потребна од таа возраст па натаму.
Норвешката влада во октомври 2024 година предложи возраста на која децата можат да се согласат со условите за користење на социјалните медиуми да се зголеми од 13 на 15 години, при што родителите сè уште ќе можат да потпишуваат во име на децата доколку тие се под минималната возраст. Исто така, постои законодавна иницијатива за воведување минимална возраст од 15 години.
Во САД, Законот за заштита на приватноста на децата на интернет им забранува на компаниите да собираат информации од деца под 13 години без согласност од родителите. Неколку држави донесоа закони со кои се бара согласност од родителите за пристап до социјалните медиуми, но судовите ги оспорија поради загриженост за ограничување на слободата на говорот. Федерален судија во американската држава Јута го блокираше обидот за забрана за користење на социјални медиуми од лица под 18 години без согласност од родителите.
Кинескиот кибер регулатор воведе таканаречен режим за „малолетници“, кој бара ограничување на употребата на уреди според возраста и специфични временски ограничувања за децата да користат апликации.
Малезија во ноември изјави дека ќе ги забрани социјалните медиуми за лица под 16 години од оваа година.
Европскиот парламент во ноември донесе резолуција со која се бара минимална возраст од 16 години за пристап до социјалните медиуми за да се обезбеди „онлајн учество соодветно на возраста“. Исто така, предложи хармонизирана дигитална возрасна граница од 13 години за видео услуги и „придружници на вештачка интелигенција“. Резолуцијата не е правно обврзувачка. Саморегулацијата од страна на технолошките платформи ТикТок, Фејсбук и Снепчет бара корисниците да имаат најмалку 13 години при регистрација. Групите за права на децата велат дека контролите се несоодветни, а официјалните податоци покажуваат дека голем број деца под 13 години во Европа имаат профили на социјалните мрежи.
Од почетокот на целосната руска инвазија врз Украина во 2022 година, Москва постепено ја проширува контролата врз рускиот дел од интернетот. Во услови на војна, цензурата е значително засилена, а властите блокираа или ограничија пристап до платформи како Снепчет, Фејсбук, Инстаграм, ВатсАп и Јутјуб, додека државниот наратив се шири преку домашни медиуми и социјални мрежи.
Во последните месеци, рускиот регулатор за комуникации Роскомнадзор ги интензивираше мерките против западни медиуми и технолошки платформи, тврдејќи дека тие објавуваат содржини што ги кршат руските закони. Во август, Русија почна да ограничува дел од повиците преку ВатсАп и Телеграм, обвинувајќи ги платформите дека одбиваат да соработуваат со органите за спроведување на законот во случаи поврзани со измами и тероризам. Безбедносните служби често тврдат дека Украина го користи Телеграм за регрутирање и саботажи во Русија.
На 3 декември, Роскомнадзор соопшти дека ја блокирал американската гејмерска платформа „Роблокс“, оценувајќи дека таа содржи „несоодветна содржина што може негативно да влијае врз духовниот и моралниот развој на децата“. Забраната предизвика протести низ земјата и отвори широка дебата за цензурата, безбедноста на децата и ефикасноста на дигиталните забрани.
Додека некои родители и наставници изразија загриженост дека „Роблокс“ овозможува пристап до сексуална содржина и комуникација со возрасни, многу Руси ги заобиколуваат ограничувањата преку ВПН-мрежи. Дел од младите ја доведоа во прашање логиката на забраната, посочувајќи дека таа лесно се заобиколува и дека недостасуваат домашни алтернативи.
„Роблокс“, со седиште во Калифорнија, кој веќе е забранет во земји како Ирак и Турција поради слични грижи, соопшти дека е подготвен да направи промени во некои свои функции во Русија во обид да ја поништи забраната.
Владата во РС Македонија засега не планира радикални забрани како австралискиот модел за ограничување на социјалните мрежи за деца, но, како што вели министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски, прашањето е разгледувано.
Според него родителите треба да ја насочат употребата на мобилни телефони кај децата кон работи кои се корисни. Андоновски смета дека австралискиот проект нема да успее целосно.
Во земјава преку Центарот за побезбеден интернет веќе се работи на заштита на децата.
-Секој социјален медиум има граница за под 16 години. Ако родителите го имплементираат тоа кај своите деца, тогаш децата нема да имаат пристап до алгоритми и содржини кои се штетни за нив. Ако тоа не го прават родителите, многу е потешко државата да се меша во слободниот избор на секој граѓанин и семејство и да одлучува што смеат, а што не смеат, појасни министерот.
Дали децата ќе се обидат да ја заобиколат забраната?
Тинејџерите интервјуирани од Би-Би-Си рекоа дека создавале нови сметки со лажни возрасти дури и пред забраната да стапи на сила, и покрај тоа што Австралиската влада ги предупреди платформите на социјалните медиуми дека се очекува да ги детектираат и затворат таквите сметки.
Тинејџерите споделуваат алтернативни платформи на социјалните медиуми или даваат совети преку интернет за кои се надеваат дека ќе им помогнат да ја заобиколат забраната.
Некои, вклучително и инфлуенсери, се префрлија на заеднички сметки со своите родители.
Коментаторите предвидуваат пораст на употребата на ВПН мрежи, кои ја кријат земјата од која пристапувате до интернет, како што се случи во Велика Британија по воведувањето на прописите за верификација на возраста.
„Да, децата наоѓаат начини да ги заобиколат бариерите. Тоа не значи дека законот не треба да постои. Сè уште имаме прописи кои постојат за нивна безбедност“, вели Атвел.
Креаторите на содржини Ела и Зои, обете на 14 години, имаат следбеници на апликацијата за споделување видеа ТикТок.
Тие објавуваат влогови, видеа со танцување и видеа за шопинг.
Ела вели дека нејзиниот профил е „целосно надгледуван од родители“.
Таа за Би-Би-Си изјави дека владата има „добри намери“, но дека постарите генерации не ги разбираат придобивките од социјалните медиуми.
Таа вели дека владата треба „да ја отстрани штетната содржина, а не ние“.
Зои вели дека забраната ќе влијае на нејзината дневна рутина.
Таа нема да станува да снима видеа или да има „креативен излез“, вели таа.
Езра Шол, 15-годишник од Мелбурн, е квадриплегичар и вели дека социјалните медиуми му дале пристап до заедница на истомисленици.
На Езра му е дијагностициран Хоџкинов лимфом, кој предизвикал ретка нервна состојба што го оставила парализиран.
„Ја следам НБА, ги следам австралиските правила, ги следам филмските и музичките профили“, изјави тој за Би-Би-Си пред забраната да стапи на сила.
„Забраната за социјалните медиуми ќе ми го стесни светот“, изјави тој за Би-Би-Си преку Фејсбук Месинџер, една од платформите што ќе бидат затворени за лица под 16 години.
Прва тужба
Двајца 15-годишници, Ноа Џонс и Мејси Нејланд, поднесоа тужба во највисокиот суд во Австралија, со поддршка на група за човекови права, тврдејќи дека законот им го одзема правото на слободна комуникација.
Проектот за дигитална слобода (ДФП) соопшти дека тужбата е поднесена во Високиот суд кон крајот на ноември.
Групата за застапување вели дека тинејџерите се потпираат на социјалните медиуми за споделување информации и дружење, а забраната може да им наштети на најранливите деца во земјата – млади луѓе со попреченост, деца од домородните заедници, деца од рурални и оддалечени области и ЛГБТ+ тинејџери.
По ширењето на веста за тужбата, министерката за комуникации Аника Велс му рече на парламентот дека владата нема да попушти.
„Нема да се повлечеме, ниту ќе бидеме заплашени од закани и правни предизвици. Ниту, пак, ќе бидеме заплашени од големите технолошки компании. Во име на австралиските родители, велам дека ќе стоиме цврсто“, рече таа.